Размова з Сяргеем — Дарэк Фiоник

Традыцыйная песня гэта не толькi мелодыя i словы

Размова з Сяргеем Алёнкiнам, кiраўнiком Студыi аўтэнтычнага фальклору i калектыву “Iлiнская Пятнiца” з Рыгi

У Вас Сяргей, у гэтым годзе, можна так сказaць, юбiлей. Дваццаць гадоў таму ў Вас быў пераломны перыяд у жыццi. Гэта было Тысячагоддзе Хрышчэння Русi… Як выглядала дарога да ўсведамлення вялiкага сэнсу традыцыйнай культуры?

Недзе дваццаць гадоў таму я займаўся жывапiсам, хацеў стаць мастаком. Мяне гэта вельмi прыцягвала. Аднойчы я пачаў слухаць традыцыйную песню, якая даволi часта гучала па радыё, тэлебачаннi. Гэта быў час перабудовы. Дулi нейкiя вятры, адкрывалася персепктыва. Здавалася, што ўсё ў свеце мяняецца. Раней, нейкi час ў адносiнах да традыцыйнай культуры я займаў пасiўную пазiцыю. Я ёю проста цiкавiўся. Як чуў народную песню, нешта ў ёй мяне iнтрыгавала, заварожвала. Я нават не пробаваў зразумець, што? Але з вялiкiм зацiкаўленнем слухаў яе. Iдучы па вулiцы, я раптам пачуў, што ў краме по радыё гучыць традыцыйная, этнаграфiчная песня,  я зайшоў у магазiн i слухаў пакуль тая песня не закончыцца.
I тады з’явiлася жаданне паспрабаваць праспяваць гэтую песню. Першы вопыт быў няўдачны. Дзве мае знаёмыя, а адна з iх была прафесiйным музыкантам, вакалiстам, другая мастаком — мы з iмi  пасправбавалi вывучыць паводле запiсаў, фанаграмаў, некалькi песень. Запiсалi iх на магнiтафон. I дзяўчаты сказалi, што гэта немагчыма, каб песня ў нашым выкананнi гучала падобна на традыцыйную песню. I яны адмовiлiся ад далейшых спробаў. А мяне нешта захлiснула. Я паехаў у Санкт-Пецярбург, тады Ленiнград, ведаючы, што там людзi займаюцца вывучэннем традыцыйнай песнi. Слухаючы кружэлку з запiсамi я зразумеў, што развучыць традыцыйную песню цалкам рэальна для сучаснага, гарадскога чалавека. Я там паехаў, каб атрымаць кансультацыi i такое супадзенне, не ведаю, можа лёс – трапiў на фестываль. У iм прымалi  удзел лепшыя расiйскiя ансамблi.  Фестываль мяне глыбока скалыхнуў. Я пачуў, што маладзёжныя ансамблi спяваюць традыцыйную песню, практычна ў тым выглядзе, у якiм яна гучала ў яе аўтэнтычным, родным асяроддзi. Я вырашыў паспрабаваць. Атрымаўшы кансультацыi, фанаграмы, прыехаў i пачаў пробаваць гэтыя песнi спяваць па iншаму.

Значыць, Ваш вопыт не паходзiў з асяроддзя, дзе жыла традыцыйная песня. Але з перапрацаванай формы…

Незадоўга да гэтага праплыў раку Сухону (паўночнаруская рака ў Валагодскай вобласцi), да Вялiкага Усцюга разам з двума мастакамi металапластыкамi з Ленiнграда. Хлопцаў цiкавiў класiчны метал, а я заходзячы з iмi ў сёлы, прабаваў запiсаць песнi. Я там упершыню пачуў арыгiнальнае гучанне традыцыйнай песнi. Гэтае адкрыццё суправаджалася для мяне моцнымi эмоцыямi. Значыць, тут задзейнiчалi дзве крынiцы – этнаграфiчныя, ўласныя запiсы ды перажыты вопыт.
Тут стаiць пытанне выканання традыцыйнай песнi ў гарадскiм асяроддзi. Шмат людзей з задавальненнем слухае традыцыйну песню, але ў iх не ўзнiкае жаданне спяваць гэтую песню.

Сапраўды, важны кантэкст традыцыйнай песнi. Жнiўня песня са сцэны будзе гучаць, як бы не старацца, без кантэксту. Пачуццё работы не перадаецца ў яе. Абрадавая песня спявалася за працай або ва ўласцiвым для яе асяроддзi. Малады чалавек, якi не ведае як жаць збожжа, што значыць пот, што капае з твару на зямлю, хiба  можа пераказаць пэўную спецыфiку жнiўнай песнi?

Думаю, што ў гуках песнi вельмi многа чуваць. Тое, што мы нават не можам зразумець. усё гэта ёсць у традыцыйнай песнi. Напрыклад песнi, якiя прыпiсаныя да палявых работ… Чым гучанне гэтых палявых песень адрознiваецца ад гучання песень у нашай культуры? Адразу не адкажаш. Паводле мяне, гэта можа быць адрасат песнi.
Мы, сучасныя людзi, трапiлi ў залежнасць ад слухача. Прысутнiчае гэты слухач цi толькi падразумеваецца, але гэта заўсёды чалавек, ад патрабаванняў якога залежыць i наш матэрыял i падыход да яго. Тымчасам традыцыйная песня можа быць адрасаваная Заранцы, Дажджавой хмары, Марозу, Вясне. Гэта непазбежна адлюстроўваецца ў манеры выканання. Гук трэба так сфармаваць, каб яго было чуваць як можна далей. Для гэтага выкарыстоўваюцца спецыяльныя вакальныя тэхнiкi, выпрацаваныя стагоддзямi пошукаў. I таму, вядома, гучанне традыцыйнай песнi адрознiваецца ад усяго таго, да чаго прывыклi гарадскiя жыхары.
Адносна розных кантэкстаў традыцыйнага жыцця: песня становiцца крынiцаю пазнання той цi iншай культуры, якая на жаль адыходзiць у мiнулае. I яна застаецца культурай. Песня адлюстроўвае тыпалагiчныя асаблiвасцi культуры. Гэтыя асаблiвасцi праяўляюцца i ў тэкстах, i напевах, i ў манеры выканання. Таксама ў кантэксце выканання песнi. Яна змяшчаецца як бы ў насеннi. Калi гэтае зярно вырастае ў выглядзе гучання песнi, то сучасны чалавек, нават далёкi ад фальклору, ад жадання даведацца пра традыцыйную культуру больш падрабязна, нявольна адчувае яе i перажывае. Гэта вельмi важны момант. Тут усталёўваецца культурны дыялог памiж пакаленнямi, памiж двумя зусiм рознымi тыпамi культур.

Вернемся яшчэ да экспедыцыйнага вопыту. Цi магчыма без яго, без непасрэднага кантакту з носьбiтамi традыцыйнай культуры, песень, абрадаў, зразумець гэтую культуру? Цi магчыма гэта спазнаць па нотных зборнiках цi па аграмаднай бiблiятэцы лiтаратуры па фальклору? Вядома, што гэта патрэбане. Але..

Гэта сур’ёзнае пытанне, глыбокае. Але i каварнае. Таму, што калi скажу, што немагчыма, дык я маладым людзям, у якiх няма магчымасцi паехаць у экспедыцыю адбяру магчымасць зрaзумець гэтую песню. А такiх магчымасцяў ўсё менш i менш, асаблiва для гарадской моладзi. Я хацеў сказаць так, што сучасны гарадскi чалавек, якi абсалютна не знаёмы з жыццём традыцыйнага сяла, з гэтай культурай, не губляе таго, што збiралася вякамi ў гэтай культуры. У гэтым i каштоўнасць такой песнi. Iншая справа, калi гаворка iдзе пра засваенне песнi. Тут, вядома, чалавеку, якi нiколi не  быў на сяле, не меў зносiн з носьбiтамi традыцыйнай культуры, вельмi цяжка бывае на практычным ўзроўнi прыняць i засвоiць гэтыя песнi, у такiм гучаннi, ў якiм яна выконвалася вякамi. Тут вельмi важна, каб былi людзi, якiя паспелi схапiць усё гэта.

Рускiя i Беларусы перад Вамi павiнны быць вельмi забавязаны, што Вы захавалi i вывучылi культуру ўсходнiх Славян Латгалii, сумежнага з Беларуссю раёну Латвii. Цi традыцыйная культура Латгалii гэта ўжо мiнулае, цi яна мае шанц адраджэння?

На працягу дваццацi гадоў ездзiў я ў экспедыцыi па Латгалii, па Пскоўскай вобласцi, Вiцебскай вобласцi. Я яшчэ меў магчымасць шмат пачуць i пабачыць. На мяне ляжыць адказнасць, калi не носьбiта гэтай культуры, дык па крайнасцi, сведкi гэтай культуры, якi шмат бачыў, чуў i цяпер забавязаны перадаць моладзi яе адчуванне. На вашых падляшскiх фестывалях прыходзiцца сутыкацца з незвычайнай для мяне з’явай захавання традыцыйнай культуры. На Падляшшы, i асаблiва, на Палессi ёсць яшчэ шмат носьбiтаў традыцыйнай культуры, i то яшчэ даволi маладых.
На жаль, музычная культура рускiх праваслаўных жыхароў Латгалii, а таксама пражываючых там Беларусаў, на гэты час фактычна спынiла сваё iснаванне. Яшчэ можна запiсаць нейкiя познiя песнi ў выкананi маладзейшых выканаўцаў. Але традыцыйных, абрадавых песняў пачуць немагчыма. I мне прыходзiцца з жалем канстатаваць, што нi руская супольнасць Латвii, нi беларуская супольнасць Латвii, не стараецца, каб гэтая песня адрадзiлася ў маладзёжным асяроддзi. Можна сказаць, што наш вопыт, калi не адзiнкавы, дык адзiн з нешматлiкiх вопытаў у Латвii, адна з рэдкiх спробаў захаваць гучанне традыцыйнай песнi.
Не прэтэндую на захаванне гэтай культуры. Культура гэта больш шырокае значэнне. Менавiта гучанне традыцыйнай песнi надзвычай важнае ў ёй. Мы стараемся рабiць тое, што мае нейкi водгук. Нас часам слухаюць.

Не так даўно Вы выступалi ў Бельску на мерапрыемстве “Спасаўскiя Запусты”. Вас слухала група беларускай iнтэлiгенцыi з Мiнска, сярод якiх быў а. Сергiй Гардун ды праф. Iван Чарота. Яны сказалi пра Вас, што “Iлiнская Пятнiца” вельмi добра пераказвае беларускiя песнi. У выканаўцаў  дасканалае вымаўленне. А Вы ў сябе, ў Латвii, сустракаецеся з галасамi, што русiфiкуеце беларускi фальклор з Латгалii. Вось вядучыя беларускiя моваведы гавораць, што Вы робiце цудоўную працу!

У нас у групе няма Беларусаў. У мяне самога ёсць беларуская кроў. Дзявочае прозвiшча маёй бабулi – Ермашонак. Нарадзiлася яна пяць кiламетраў ад гранiцы з Беларуссю, у Латгалii. Яна, праўда, лiчыла сябе праваслаўнай рускай. Але там гэта вельмi распаўсюджаная з’ява. Калi праваслаўны – значыць Рускi, католiк – Паляк.

Аналагiчная сiтуацыя ў нас на Падляшшы…

Мяне ў дзяцiнстве вывазiлi з Рыгi ў Латгалiю, дзе я меў магчымасць слухаць дыялект беларускай мовы. I таму я яе больш глыбока адчуваю. Дзяўчаты з майго калектыву зусiм не ведаюць беларускай мовы. Тое, што яны спяваюць з захаваннем дыялектных асаблiвасцяў вымовы, гэта вынiк выкарыстання адпаведнай методыкi. Мы, для прыкладу, даволi дакладна працуем над артыкуляцыяй. Магу сказаць, што гэтая праца з артыкуляцыяй абумоўлена тым, што мы ў цэлым стараемся захаваць арыгiнальнае гучанне песнi, у тым лiку тэхнiку выканання песнi. Тэхнiка вельмi моцна звязана з артыкуляцыяй, з дыялектнымi асаблiвасцямi бытавой мовы. Асвойваючы песню мы працуем над тэмбрам голасу. Паслядоўнае выкарыстанне методыкi дае свае вынiкi.
Што тычыцца мясцовых Беларусаў, ды i Рускiх… Ёсць расiйскiя суполкi, якiя мала цiкавяцца нашай працай. Я бы сказаў, што ў сучасных еўрапейскiх краiнах культура нацыянальных меншасцяў падтрымлiваецца матэрыяльна. Выдзяляюцца сродкi. Але не выпрацавана крытэрыяў якасцi захавання нематэрыяльных каштоўнасцяў. Людзi, якiя гэтым займаюцца, часта бяруць за нематэрыяльную каштоўнасць нейкi прадукт, якi самi ствараюць, зыходзячы са сваiх ведаў цi ўяўлення. Гэта стала справай палiтыкi. Не заўсёды гэта дае вынiкi, якiя мне хацелася б бачыць.
Я магу сказаць, што ведаю традыцыйную песню ў Латгалii. Я чуў яе ў арыгiнале. Тое, што спяваюць калектывы пры культурных таварыствах, а далёкае ад традыцыйнай песнi.

Апрача Латгалii, Вы карыстаецеся матэрыялам з iншых памежных рэгiёнаў, у тым лiку з Пскоўшчыны, дзе таксама пражываюць Беларусы.

Жыхары памежных раёнаў Пскоўскай вобласцi лiчаць сябе рускiмi, за нейкiмi выключэннямi. Але спяваюць беларускiя песнi i значна адрознiваюцца ад жыхароў заходнiх, чыста расiйскiх раёнаў Пскоўскай вобласцi. Хаця тутэйшая беларуская гаворка шмат у чым адрознiваецца ад гаворкi сумежных тэрыторыяў вiцебскай вобласцi.
Лiчу, што песнi павiнны захоўвацца ў такiм выглядзе, у якiм запiсалiся. Iнакш не будзе захаваны крытэрый верагоднасцi. Гэта нармальны працэс, калi iснуюць дыялекты, яны не збядняюць мовы, але яе ўзбачагаюць.

Нават акадэмiкi маюць свае пагрэшнасцi. Вось у Беларусi выдавалiся шматтомнiкi па фальклору, у якiх тэксты перакладалiся на нейкую лiтаратурную норму. Так некалi было i ў Польшчы. Гэта непрафесiйны падыход…

У прынцыпе, дыялект даволi цяжка запiсаць. Цяпер прыдумваецца рад знакаў для запiсвання лакальных дыялектаў. Верагодна, гэта не атрымала шырокай папулярнасцi, але вучоныя свядомы, што захаваць дыялект важная рэч. Гэтыя пытаннi не ставiлiся яшчэ пяцьдзеясят-сто гадоў таму назад. Тады было моцнае супастаўленне мяшчанскай iнтэлiгенцыi i сялянскай культуры. Цяжка было прадбачыць, што будзе далей.
Яшчэ большая праблема у тым, калi гаворыцца пра выканаўчую манеру, тэхнiку. Шмат песень з даўнiх часоў запiсвалася з дапамогай нотнага запiсу. I калi гарадскi чалавек стараецца спяваць па нотнаму запiсу, ён уносiць у яго, хоча-цi не хоча, пэўныя змены. Гэтая песня гучыць зусiм па iншаму. Важныя асаблiвасцi фанетыкi гэтага спеву не перадаюцца. Пеўчая манера, можна сказаць, з’яўляецца самастойнай знакавай сiстэмай. Адлюстроўвае быт, светапогляд, стыль жыцця традыцыйнай вёскi. I толькi тады, калi захаваная пеўчая манера, яе асаблiвасцi, можна дакладна яе адчуць… У песнi гучыць шмат чаго, гэта не толькi словы. Часам i растлумачыць цяжка, што там гучыць.

На колькi можам гаварыць пра традыцыйную пеўчую культуру, што яна не мяняецца. Цi так спявалася сто, i трыста гадоў таму назад?

Ведаю з запiсаў зробленых напачатку дваццатага стагоддзя – гучанне непазбежна падвяргаецца зменам. Але справа не ў гэтым. Традыцыйная культура накiравана менавiта на форму. Ёсць каноны, як у iконе. У традыцыйнай песнi ёсць розныя школы, розныя лакальныя традыцыi, якiя маюць тыпалагiчныя асаблiвасцi, што аб’ядноўваюць. Усё роўнапраўнае у рамках акрэсленай тыпалогii. Ёсць тое, што мяняецца, i тое, што не мяняецца.

Тут яшчэ ёсць асаблiвасцi, якiя датычаць памежжаў, такiх як Падляшша i Латгалiя. Тут адбывалiся ў гiсторыi вялiкiя мiграцыйныя працэсы. Традыцыйная культура у такiх момантах мянялася, а можа аднак не да канца?

Так, здзiўляючая жывучасць традыцыйнай культуры. Тыя песнi, што мне ўдалося запiсаць у Латгалii i якiя я чуў у Вiцебскай вобласцi, i Пскоўскай вобласцi, паводле напеваў, манеры, тэкстаў – аналагiчныя з песнямi Палесся i iншых рэгiёнаў Беларусi. Таксама ў iншых раёнах Расii цi Лiтвы, дзе пражываюць Беларусы. Нягледзячы на аддаленасць, можна знайсцi падобнае гучанне, напевы, тэксты. Гэта сведчыць пра кансерватыўнасць традыцыйнай культуры i жывучасць яе форм.
Вядома, ў Латгалii ёсць раёны, дзе практычна нiчога да сёння з традыцыi не захавалася. Ёсць сёлы, у якiх адчуваецца польскi ўплыў. Гэта вiдавочна ўплыў Касцёла.
Бывалi у мяне выпадкi, што прыходзiлася спяваць абрадавыя песнi Беларусаў з Латгалii цi Вiцебскай вобласцi. На выступленнях прысутнiчалi Лiтоўцы i яны са здзiўленнем да мяне падыходзiлi i гаварылi, што я заспяваў лiтоўскую песню, толькi на беларускай мове. Балты i Крывiчы гiстарычна звязаны. Яны паралельна мiгрыравалi. Лiтоўцы, Латышы, Беларусы i заходнiя Расiяне блiзкiя па культуры. Возьмем напрыклад фанетыку мовы. Вось латышская мова гучыць так, што можна адразу сказаць, што гаворыць Латыш. Але калi гаворыць Латгалец i Рускi, здалёк цяжка адрознiць, хто гаворыць.  Фанетыка латгальскай мовы часам падобна на рускую цi беларускую. Больш блiзкая да славянскай. Фанетычныя асаблiвасцi лiтоўскай мовы таксама наблiжаюць яе па гучаннi да ўсходнеславянскiх. Таму нiчога дзiўнага, што песнi гучаць падобна.

Вось ужо пяць гадоў Вы вывучаеце на практыцы традыцыйную культуру Беларусаў Падляшша. Упершыню Вы тут трапiлi ў 2003 годзе на фестываль царкоўнай музыкi ў Гайнаўцы. Праз год прыехалi на першы фестываль “Там по маёвуй росi”. Можна сказаць, што Вы i “Пятнiца” стваральнiкi фестываля. Вы далi яму накiрунак… Як з перспектывы тых гадоў бачыцца нашае Падляшша?

Гэта не сцiпла называць сябе даследчыкам традыцыйнай культуры Падляшша. Я маю вялiкi вопыт працы з традыцыйным, паэтычным, фальклорным тэкстам. Гэты вопыт вельмi мала запатрабаваны ў расiйскiм цi беларускiм асяроддзi Латгалii. Таму я з вялiкiм задавальненнм адгукаюся на кожныя просьбы дапамагчы падзялiцца гэтым вопытам з людзьмi, якiм гэты вопыт патрэбны. Тут я сустрэў групу людзей, якiя гэтага жадаюць. Не ўсюды гэта сустракаецца. Вось людзi, з якiмi прыходзiцца тут мне сустракацца, таленавiтыя, зацiкаўленыя традыцыйнай культурай. Гэта вельмi важны момант, калi ў маладзёжным асяроддзi ёсць такая патрэба, значыць у гэтым рэгiёне ёсць вялiкiя перспектрывы для развiцця, адраджэння традыцыйнай культуры. Калi я сюды прыязджаю, з вялiкiм задавальненнем працую з Вашымi  падапечнымi, бо адчуваецца, што ёсць рэзананс, жаданне. Бо часта бывае, што праводзiш майстэр-клас, i калi прыязджаеш праз год, там нiчога i не засталося.
А тут, я магу нават сказаць камплiмент. Першы год, калi мы сюды прыехалi на фестываль, Вы мяне запыталi, што трэба зрабiць, каб зберагчы традыцыйную культуру. Я Вам даў пэўныя рэкамендацыi. Скажу, што я шмат каму даваў такiя рэкамендацыi, i нiхто iх не споўнiў. I я быў парушаны, калi на наступны год, як прыехаў, пабачыў выстаўку традыцыйнага касцюма, экспедыцыйны матэрыял i нават копii, якiя робяцца з iх. У гэтым плане Вы ўзорны рэгiён. Мала дзе мне ўдавалася сустрэцца з такiм гарэннем.

Вы за гэтыя гады прабывання на фестывалях, самi пераканалiся, што у нас ёсць ад каго вучыцца. Такая Добрывода, Орэшкi, Збучанкi, Крывчанкi, Малiнкi  i iншыя… Вось як вельмi важнае перайманне памiж пакаленнямi. Сёлета Жэмэрва стварыла абрад вэсiеля супольна з Крыўчанкамi, ў асноўным на iх матэрыяле…

Вядома, у Вас ёсць унiкальная магчымасць. Таму, што тут iснуе даволi моцная жывая традыцыя, чаго не скажаш пра Латгалiю. I ёсць у моладзi магчымасць сустракацца з носьбiтамi традыцыйнай культуры, пры гэтым вельмi моцнымi носьбiтамi, якiя ў нескажоным выглядзе могуць паказаць гучанне традыцыйнай песнi. Але пераняць традыцыйную песню, нават з рук у рукi, не за пасрэднiцтвам фанаграмы, гэта няпросты працэс. Трэба шмат ведаць, шмат разумець. Патрэбны вопыт не проста практычны, але вопыт аналiзу гэтага матэрыялу.
Усё-ж такi для моладзi, якая пераймае гэтую песню, гэта не родная культура. Яны носьбiты гарадской культуры, ад гэтага нiкуды не схаваешся. Думаю, што перад Вамi яшчэ вялiкая работа, каб асэнсаваць, разабрацца ў гэтых нюансах. Чым магу, я, вядома, буду дапамагаць.

Дзякую за размову

Гутарыў Дарафей Фiёнiк



Сяргей Алёнкiн сёлета прыехаў на Падляшша з „Iлiнскай Пятнiцай”, якраз 1 жнiўня, г. зн. у самую Iлiнскую Пятнiцу. Закватыравалiся тут ў гасцiнным доме Зоi Майстровiч.
Напярэдаднi свята Iллi Прарока „Пятнiца” з „Жэмэрвою”, у традыцыйных касцюмах, падалася на багаслужбу ў манастырскую царкву ў Сакi, а пасля прайшла з песнямi i танцамi праз сяло Рудуты. Тут, дзякуючы намаганням Iрэны i Ванi Карпюкаў праходзiлi тады этнаграфiчныя варштаты моладзi.
У дзень свята Iлллi Прарока адбыўся канцэрт калектываў на народным фэсце ў Тапарках. У час яго збылася прыказка „Iлiя наробiт гнiлiя” – з неба сышоў вялiкi дождж.
А наступны тыдзень, ужо ў Студзiводах, пад кiраўнiцтвам Сяргея Алёнкiна, „Iлiнская Пятнiца” з „Жэмэрвою” цяжка працавала над галасамi, дыханнем i песнямi. Некалькi абрадавых, жнiўных песен праспявалi разам на Падляшска-Палескiх Жнiўных Сустрэчах “Олень по бору ходiт”. Прайшлi яны ў Музеi Малой Айчыны ў Студзiводах 8–9 жнiўня. З Палесся гасцiлi мы келктыў “Чабатухi” са Сташан каля Пiнска ды народны тэатр гумару i песнi “Хмелеўскiя Валацугi” з Хмелева каля Жабiнкi. А з Падляшша прыбылi: Орэшкi, Малiнкi, Антракт ды Зоя Майстровiч.


Сделать закладку на эту страницу: